NURYARENLERÝ571

Ölülerin Berzah aleminde birbirleriyle görüþmeleri: Ruhlarýn yeri konusunda da belirtildiði gibi, berzah alemindeki ruhlar iki kýsýmdýr: Nimet içinde olanlar ve azapta olanlar.

Ýbnü`l-Kayyim`in açýklamasýna göre azapta olan ruhlar birbirleriyle görüþmeye fýrsat bulamazlar. Onlar bir nevi tutuklu gibidirler. Ama tutuklu olmayýp serbest olan yani nimet içindeki ruhlar birbirleriyle buluþup görüþürler, birbirlerini ziyaret ederler. Dünyadaki olmuþ ve olacak þeyleri müzakere ederler. Her ruh, amelde kendi dengi ve kendi derecesinde olan arkadaþlarýyla beraber olur. Hz. Peygamber (S) in ruhu ise Refiku`1-A`lâ (en yüksek mertebe) dadýr.

Nisa Suresi`nde: "Kim Allah`a ve Peygambere itaat ederse, iþte onlar, Allah`ýn endilerine nimet verdiði Peygamberlerle, sýddýklarla, þehidlerle ve sâlihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaþtýrlar."(1) buyurulmuþtur ki, bu beraberlik dünyada, berzahta ve âhirette olmak üzere üç yerdedir. Bu üç âlemin hepsinde de kiþi sevdiði ile beraberdir. (2)

Bu âyet-i kerimede ruhlarýn berzah âleminde birbirlerine kavuþacaklarý haber verilmektedir. çünkü bu âyetin iniþ sebebi olarak þöyle bir olay anlatýlmaktadýr: Ashaptan biri, öldükten sonra Hz. Peygamber (S) in makamýnýn kendilerinden çok yüce olacaðýný ve Hz. Peygamber (S) den ayrý kalacaklarýný düþünerek üzülmüþ ve aðlamýþ. üzüntüsünün sebebini soran Hz. Muhammed (S) e: "Biz dünyada senden ayrýlmaya hiç tahammül edemiyoruz va Rasulullah. öldükten sonra senin merteben bizden yüce olacaðý için seni göremeyeceðiz. Senin ayrýlýðýna nasýl tahammül edebilirim?" diye derdini açar. Bu olay üzerine yukarýdaki âyet nâzil olmuþ (3) ve Allah`ý ve Rasulullah`ý sevenlerin berzah âleminde ve âhirette de, dünyadaki gibi, Hz. Rasûl ile birlikte olacaklarý bildirilmiþtir.

Allah Tealâ âI-u îmrân Suresi`nde þehitlerin diri ve Rabbleri indinde rýzýklanmakta olduklarýný, arkalarýnda bulunanlara da korku ve üzüntü olmadýðýnýn müjdelenmesin! istediklerini, Allah`ýn nimet ve keremiyle sevinç duyduklarýný haber vermiþtir.(4) Bu âyet-i kerime de berzah alemindeki ruhlarýn birbirleriyle buluþup konuþtuklarýna delâlet eder. çünkü âyette geçen "yestebþirûn" kelimesi, "müjde verilmesini isterler" anlamýna geldiði gibi, "sevinirler ve birbirlerini müjdelerler" manasýna da gelir. (5) Birbirlerine müjde verdiklerine göre demek ki birbirleriyle görüþüp konuþmaktadýrlar.

Ebu Hureyre, Rasulullah (S) in: "Muhakkak Cennet ehli orada (Cennet`te) birbirlerini ziyaret ederler." buyurduðunu söylemiþtir.(6) Mü`min ruhlarýnýn berzah âleminde Cennet`te olacaklarýný belirtmiþtik. Buna göre bu hadis-i þerifteki Cennet ehliyle, berzah âleminde Cennet`te olanlar kastedilmiþ olabilir. Hadisin bu þekilde anlaþýlmasýný, Ebû Tâlib`in kýzý ümmü Hâni`den (40/ 660) rivayet edilen þu hadis de doðrulamaktadýr: ümmü Hâni` bir gün Hz. Peygamber (S) e þöyle soruyor: "ölünce de birbirimizi görür ve ziyaretleþir miyiz?" Rasulullah (S) in cevabý þudur: "Ruh, Cennet meyvelerinden yiyen bir kuþ olur. Kýyamet günü olunca da her ruh kendi cese dine girer."(7) Bu cevaptan da anlaþýlan, mü`minlerin ruhlarýnýn Cennet`te birbirleriyle görüþtükleridir.

Ýbn Ebi`d-Dünyâ`nýn naklettiði bir haberde de Rasulullah (S) e: "ölüler birbirini bilir mi?" diye sorulunca Rasulullah (S) in cevabý: "Evet, nefsim yed-i kurdetinde olan Allah`a yemin ederim ki onlar, kuþlarýn aðaçlarýn tepelerinde birbirlerini bildiði (tanýdýklarý gibi) birbirlerini bilirler." þeklinde olmuþtur.(8) Bu soruyu ashaptan Biþr b. Berâ` b. Ma`rûr`un annesi sormuþ ve ölülerin birbirleriyle tanýþýp biliþtiklerini öðrenince hemen Beni Seleme`den ölmek üzere olan birinin yanýna varýp, oðlu Biþr`e onunla selâm göndermiþtir.(9) Hadisin bir diðer rivayetinde Cennet`te kuþlar gibi birbirleriyle buluþup tanýþacak olan ruhlarýn "iyi ruhlar " olduklarý zikredilmiþtir.

Ashaptan Büâl b. Rebâh (v. 20/641) vefat edeceði zaman hanýmý ah, vah etmeye baþlar. Hz. Bilâl ise: "Ne büyük neþe ne büyük sevinç. Yani sevgiliere, Muhammed`e ve onun gurubuna kavuþacaðým." demeye baþlar, (10) Burada Bilâl berzahta Rasulullah (S) e ve ashabýna kavuþacaðýný ve týpký dünyadaki gibi, orada da onunla bir arada olacaklarýný müjdelemektedir.(11) ve hanýmýnýn ah, vah edip üzülmemesi gerektiðini, aslýnda sevinmesi gerektiðini hatýrlatmaktadýr bu sözüyle.

Beyhakî`nin hasen bir senetle Ýbn Abbas`dan tahric ettiði kabir suâliyle ilgli bir hadis-i þerifte, kabirdeki sorgulama sýrasýnda iyi cevap veren mü`minin ruhunun diðer mü`minlerle beraber olacaðý haber verilmiþtir.(12)

Yine Beyhakî`nin "Þu`abu`1-Ýman" da Ali b. Ebi Tâlib`den tahric ettiði haberde Hz. Ali þöyle demiþtir: "Ýki mü`min ve iki kâfir dost vardý. Bunlardan mü`min olanlarýn biri öldü. Cennetle müjdelenince arkadaþýný hatýrlar ve: "Allahým, benim falan arkadaþým bana her zaman sana ve Rasulûne itaati emreder, hayýrla tavsiye eder, kötülükten nehyederdi..." diyerek onun kendisinden sonra sapýtmamasý ve kendisine verilen nimetlerin ona da verilmesi için dua eder. Sonra öbür arkadaþý da ölünce ruhlarý bir araya gelir ve birbirlerine: "Ne güzel kardeþ, ne güzel arkadaþ ve ne güzel dost" derler.

Kâfir olan iki arkadaþtan birisi ölüp de azapla müjdelenince diðer arkadaþýný hatýrlayýp þöyle der: "Allahým, arkadaþým bana hep sana ve senin Rasulûne isyaný emrediyor, kötülüðü yapýp iyiliði yapmamamý söylüyordu. Allahým, .onu benden sonra hidayete erdirme ki, benim gördüðüm azabý o da görsün ve bana kýzdýðýn gibi ona da kýzasýn." Sonra diðeri de ölür, ruhlarý bir araya gelince birbirlerine: "Ne kötü kardeþ ve ne kötü arkadaþ." derler."(13) Bundan da iyi ve kötülerin ruhlarýnýn berzahta birbirleriyle buluþtuklarý anlaþýlmaktadýr.

Ebû Katâde ve Câbir`den tahric edilen ölülerin kefenlerinin güzel yapýlmasý ile ilgili hadis-i þerifin Suyûtî ve Beyhakî tarafýndan rivayet edilen þeklinde: "Muhakkak ki onlar kabirlerinde birbirlerini ziyaret ederler." cümlesi de yer almaktadýr.(14)

Beyhakî "Þu`abu`1-Iman" da Ebu Katâde`den (54/673) hadisi naklettikten sonra bu hadisin þehitler hakkýndaki onlarýn rýzýk-landýrýldýklanný haber vererr âl-u îmrân, 3/169-170 âyetiyle mutabakat arzettiðini söylemiþtir. (15)

Rasulullah (S) in Miraç gecesinde semâda Hz. âdem (As) Ýle karþýlaþtýðýnda Hz. âdem`in sað ve solunda bir takým karartýlar görmesi ve bunlarýn kimler olduðunu sorunca, cennetlik ve cehennemlik olanlarýn ruhlarý olduklarýnýn bildirilmesi de,(16) berzahta iyi ve kötülerin -Hz. Ali`nin de, dediði gibi- bir arada olacaklarýna delildir.

Ruhlarýn berzah âleminde birbirleriyle görüþtükleri ve konuþtuklarýnýn bir delili de, ölümü müteakip semâya yükseltilen mü`min ruhunun rahmet ehli tarafýndan karþýlanýp, dünyadan ve dünyadakilerden haber soracaklarýný bildiren hadis-i þeriftir. Ebu Eyyûb el-Ensârî`den rivayet edilen hadls-i þeriflerinde Peygamber efendimiz (S) þöyle buyurmuþtur: "Mü`minin ruhu kabz olunca onu Allah katýnda rahmet ehli karþýlarlar." (17) Týpký dünyada müjde getiren birinin karþýlandýðý gibi. (Bu esnada yeni ölmüþ olanýn ruhunu getiren melekler) derler ki:

-Onu býrakýn, fýrsat verin de bir dinlensin. çünkü o büyük bir sýkýntý içinde idi. Ona:
-O benden önce ölmüþtü, derse;
-Ýnnâ Lillâh ve Ýnnâ Ýleyhi Râci`ûn (biz Allah`a aidiz ve yine ona döneceðiz), ebedi kalýþ yeri olan Hâviye`ye (kýzgýn ateþli Cehennem`e) gitmiþ. O ne kötü yer ve ne kötü terbiyecidir, derler. (18)

Bu hususta Abdullah b. Mübârek`in de þöyle dediði rivayet edilir: "Kabir ehli haberleri beklerler. Bir ölü oraya gittiði zaman ona falan ne yaptý, filan ne yaptý diye sorarlar. Birisi için: "O öldü, size gelmedi mi?" deyince: "Ýnnâ lillâh ve Ýnnâ Ýleyhi Râciûn" derler ve: "Bizim yolumuzdan baþka yola gitti o." diye ilave ederler."(19)

Tabiinden Sa`id b. el-Müseyyeb (v. 94/712) de: "Bir adam öldüðü zaman (daha önce ölmüþ olan) çocuðu onu, seferden dönen gaibin karþýlandýðý gibi karþýlar" demiþtir. (20)

ölülerin berzahta birbirleriyle görüþtüklerini ve yeni ölüp de aralarýna katýlanlardan haber aldýklarýný bildiren bu hadis ve haberleri, evlât, torun ve yakýn akrabalarýn amellerinin kabirdeki baba ve yakýnlarýna arz olunacaðým, onlarýn da amelleri kendilerine arz edilen akrabalarýnýn iyiliklerinden ötürü sevineceklerini, kötülükleri sebebiyle de üzüleceklerini bildiren haberler de desteklemektedir.

Kabir ehli, geride býraktýklarý akraba ve arkadaþlarýnýn yaptýklarý iþlerden haberdar olup, iyi amellerinden ötürü sevinir, kötülüklerine de üzülürler. (21) Mücâhid`in bu hususta þöyle dediði sahih rivayetle gelmiþtir: "Kiþi kabrinde kendinden sonra çocuðunun iyilikleri (salahý) ile müjdelenir."(22)

Sa`id b. Cübeyr`in (v. 95/714) de þöyle dediði rivayet edilir: "Muhakkak ki ölülere dirilerin haberleri gelir. Daha önce bir yakýný ölmüþ, olan hiç bir kimse yoktur ki ona geride kalan akrabalarýnýn haberleri gelmesin. Eðer gelen haber iyi ise sevinir ve ferahlar; kötü ise o zaman da üzülür." (23)Ashaptan Ebu`d-Derdâ (v. 32/652) da þöyle dua ederdi: "Allahým, ölülerimin rezil olacaðý bir iþ yapmaktan sana sýðýnýrým.``(24)

Abdullah b. Mübarek de ashaptan Ebu Eyyûb el-Ensarî`nin þöyle dediðini rivayet eder: "Dirilerin amelleri ölülere arz olunur. Eðer bir iyilik görürlerse sevinir, birbirlerine müjdelerler; bir kötülük görünce de, Allah`ým onu ondan geri çevir, derler." (25)

Yukarýdaki yeni gelen ölüden haber sormalarýndan da anlaþýlacaðý üzere, ölülerin dirilerden bizzat haberdar olduklarýný -Allah`ýn diledikleri müstesna- söyleyemeyiz. Bu sebeple buradaki haberdar oluþlarýný, yeni gelen ve aralarýna katýlanlardan öðrenirler þeklinde anlýyoruz. Yeni gelenlerden haber alýþlarý da, ruhlarýn berzahta birbirleriyle görüþüp konuþtuklarýna delâlet eder.

ölmüþ olanlarýn ruhlarý, berzah âleminde birbirleriyle görüþüp konuþuyorlar. Acaba henüz ölmemiþ ve dünyada yaþamakta olanlarýn da berzahtakilerle görüþüp konuþmalarý mümkün müdür? Ve ölülerin dirilerle bir takým münâsebetleri var mýdýr? Þimdi de bu husus üzerinde duralým:

Hayattakilerin Berzahtakilerle Görüþmeleri:

Henüz hayatta olanlarýn berzahtakilerle görüþmeleri uyanýk ve uyku halinde olmak üzere iki þekildedir.

Uyanýkken görüþmenin en büyük misâli ve olabilirliðinin delili, Rasulullah (S) in Miraç`ta bazý Peygamberlerin ruhlarýyla karþýlaþtýðýný haber veren ve kabir ziyaretini öðreten hadislerdir.

Cenab-ý Allah Kur`an-ý Kerim`de, Hz. Muhammed (S) e hitaben: "Senden önce gönderdiðimiz peygamberlerden sor ki; biz, Rahman`dan baþka ibadet olunacak ilâhlar yapmýþ mýyýz?"(26) buyurmaktadýr. Müfessirlerden bir kýsmý buradaki sorma fiilinin sadece Ýsrâ ve Miraç gecesine has olduðunu söylerken,(27) bazýlarý da her istediði zaman Allah Tealâ`nýn Rasulullah (S) e önceki peygamberlerle konuþma imkâný verdiði þeklinde tefsir etmiþlerdir. Bu ikinci görüþte olanlara göre âyetteki mutlak lafzý (sözü), Ýsrâ ve Miraç gecesi ile takyid etmek (kayýtlamak) hatalý bir te`vil olur. Ve âyetin olduðu gibi anlaþýlýp, her istediði zaman Rasulullah (S) e bu imkânýn verileceðini söylemek daha isâbetlidir.(28)

Hz. Peygamber (S) in önceki peygamberlerle daha kendisi hayatta iken görüþmesi, vukuu mümkün olan iþlerdendir. Ve Allah`ýn kudretine göre bunda hiç bir zorluk yoktur. Allah Tealâ görüþtürünce de bu olay gerçekleþmiþtir ki, Hz. Peygamber (S) Miraç gecesinde, uyanýk halde iken diðer Peygamberlerin ruhlarýyla Beytü`l-Makdis`de (Kudüs`teki Mescid-i Aksâ`da) bir araya gelmiþtir. Daha sonra semâvât (gökler) âleminde de onlardan bazýlarý ile bir araya gelip konuþtuðuna sahih haberler delâlet etmektedir,(29)

Yine Hz. ömer`den rivayet edilen bir hadisinde Rasulullah (S), Hz. Musa (As) in Allah Tealâ`ya dua edip, Hz. Adem (As) ile görüþmeyi dilediðini ve Yüce Allah`ýn, henüz hayatta iken ve uyanýkken, Adem (As) ý Hz. Musa`ya gösterip ve birbirleriyle konuþmuþ olduklarýný haber vermiþtir, (30)

Peygamberlerden baþkasýnýn hayattayken ve uyanýkken berzahtakilerle görüþmeleri ise ancak Allah`ýn ikram ettiði kimselere nasip olmuþtur ki, bu hususta Allah`ýn veli kullarýnýn, Hz. Peygamber (S) ve bazý büyük zevatla görüþtüklerine dair pek çok olay anlatýlmaktadýr. (31)

Kabir ziyaretinde ziyaret edene "zâir", ziyaret edilene "mezür" denilmesi de, ziyaret edilenin ziyaret esnasýnda ziyaretçisini duyup bildiðine delidir. çünkü ziyaret edilen, ziyaretçisini bilmezse buna "mezûr= ziyaret edilen" denmez. Kaldý ki, Peygamberimiz (S) ziyaret adabýný öðretirken, kabristana varýnca ölülere selâm verilmesini öðretmiþlerdir ki, bu da onlarýn dirilerle olan münâsebetleri cümlesindendir.(32)

Hayattakilerin berzahtakilerle rüyada görüþmeleri ise, Ýbnu`l-Kayyim`in belirttiðine göre, nübüvvetin bir parçasý olan sâlih rüyalardandýr ve Ýlim ifade eder.(33) Erzurumlu Ýbrahim Hakký da: "ölüleri rüyada hayýrla veya þerle görmek, onlarýn halini aynen bilmektir. Bu, ölünün halini bildirmek veya uyanýk olmayý saðlamak içindir,.."(34) diyerek ölüleri rüyada görmenin, sâdýk rüyalardan olduðuna iþaret etmiþtir.

Rüya ya da keramet yoluyla -Peygamberlerden gayri için- olan bu görüþmeler ve görülenler, kelâm âlimlerine göre umum için deðil, ancak sahibi için (gören kiþinin kendisi için) delil olabilir. Ancak bizim burada onlardan bahsediþimiz, sadece imkânýný belirtmek içindir.

Hayattakilerle berzahtakilerin rüyada görüþmeleri, ikisinden birinin arzusu ve bazý gayeler için bu görüþmeyi Allah Tealâ`dan istemesiyle Allah`ýn bir lütfü olarak meydana gelmektedir. Hayattakilerin görüþmeyi istemesine -hepimizin en büyük arzusu olan ve pek çok mü`mine nasib olan- Hz. Peygamber (S) i rüyada görmek istemeyi, ya da çok sevdiðimiz yakýnlarýmýzdan âhirete göçmüþ olanlarý rüyada olsun görmek isteyiþimizi misâl verebiliriz.

Ýbnü`l-Kayyim diyor ki: "Rüyada ölülerle buluþmak ve onlarla bazý haber alýþveriþinde bulunmak; falan yerde hazine var, filan yerde þu var, falan iþ þöyle olacak, filan zamanda bize geleceksin...gibi haberler vermeleri ve bunlarýn da aynen çýkmasý, bu buluþmanýn gerçekliðini ifade eder."(35)

Rivayete göre Ashab-ý kiramdan Sa`b b. Cessâme ile Avf b. Mâlik (v. 73/692) kardeþ olmuþlar ve öldükten sonra da birbirimizden haberdar olalým diye sözleþmiþ-ler. Aradan bir müddet geçtikten sonra Sa`b ölüyor. Avf bir gece rüyasýnda, aynen hayattaymýþ gibi Sa`b`ýn kendisine geldiðini görüyor ve Sa`b`a hesap ve suâlin nasýl geçtiðini soruyor. O da þimdilik iyi olduðunu söyleyip Allah`a hamdediyor. Bu arada Avf, Sa`b`ýn göðsünde gördüðü bir kara lekenin sebebini soruyor. O da bir yahudi-den on dirhem ödünç aldýðýný ve paralarýn asýlý olduðu yeri söyleyerek, o paranýn sahabine verilmesini istiyor. Yine evdeki kedisinin öldüðünü, kýzýnýn da yakýnda öleceðini haber veriyor ve bütün bunlar aynen çýkýyor. Sabah olup da Avf, arkadaþýnýn evine gidince, paranýn aynen haber verilen yerde olduðunu görüyor ve alýp yahudiye götürüyor. Yahudiye, ölmüþ olan arkadaþýnýn kendisinden ödünç para alýp almadýðýný sorunca, yahu-di aldýðýný ve miktarýný söylüyor. Bunun üzerine rüyada gördüklerinin gerçek olduðunu anlayan Avf, elindeki paralan, arkadaþýnýn rüyadaki vasiyetine uyarak ya-hudiye veriyor.

Hülasa, ölülerle dirilerin gerek uyanýkken, gerekse rüyada görüþmeleri imkansýz deðildir, mümkündür. Allah Teala dilediði kullarý için bunu yaratýr. Nitekim yukarýdaki misallerde bunun gerçekleþmiþ olduðunu göstermektedir. Ruhalrýn insanlara zarar vermez.

1- Nisa, 4/69.
2- îbnu`l-Kayyim, a.g.e, s. 17; Suyûti, Büþra`1-Keîb, v. 147 b; Hasan el-`Idvî, a.g.e, s. 74; Rodosîzâde, a.g.e. v. 19 a.
3-tbnu`lKayyim, a.g.e, s. 17; Ibn Kesir, Tefsir, c. I, s. 522; Rodosîzâde, a.g.e. v. 19 b.
4-bkz. Al-u Imran, 3/169-170.
5-Mu`cemu`l-Vasit, c. I, s. 57; Atay Kardeþler. ArapçaTürkçe Büyük Lügat, c. I. s. 128; Abnu`l-Kayyim, a.g.e, s. 18.
6- Ab. Hanbel, Müsned. c. II, s. 335.
7- A b. Hanbel. Müsned. c. VI, s. 425; A Siracuddin, a.g.e, s. 106-107.
8- Suyûtî, B. el-Keib, v. 144 b.
9- A. Siracuddin, a.g.e. s. 107; tbnu`l-Kayyim, e.g.e, s. 19.
10- Suyûtî, B. el-Keib, v. 148 b.
11- Abdullah Siracuddin, a.g.e. s. 107.
12- bkz. Suyûtî, Þerhu`s-Sudûr. v. 53 a.
13- Suyûtî, Þerhu`s-Sudûr, v. 38 b; v. 173 b.
14- Suyûtî, Büþra`1-Keib, v. 147 b; Suyûtî, Þerhu Süneni`n-Nesâî, c. IV, s. 34; Hasan el-`Idvî, a.g.e, s. 73; Abdullah Siracud
15- Suyûti Þ.Sünen`n-Nesâî, c. W, s. 34; H. el-`Idvî, a.g.e, s.73.
16- Miraç hadisi için bkz. Buhârî. Sahih, Salât, l, c. I. s. 91-92; Müslim, Sahih, imân, 74. c. I, s. 148; A. b. Hanbel. Müsned, c. V. s. 143; ibn Kesir, el-Bidâye ve`n-Nihaye, c. I, s. 97, Beyrut, 1977.
17- Hadis-i Þerifin, ibn Hýbbân`ýn Sahih`inde Ebu Hureyre`den rivayet edilen þeklinde: "Mü`minlerin ruhlarýnýn yanýna getirilir ve ðaib olan birini bulanlarýn sevinci gibi sevinirler." denilmektedir, bkz. Abdullah Siracuddin, a.g.e, s. 106.
18- bkz. Nesâi, Cenâiz, 9, c. IV, s. 8-9; Suyûti, Þ. Sudur, v. 37 a; B. el-Keîb, v. 144 b; Ýbnu`l-Kayyim, a.g. e, s. 20; Rodosîzâde, a.g.e, v, 26a; A Siracuddin, a.g.e. s. 106.
19- Ýbnu`l-Kayyim, a.g.e. s. 19: Birgivî, R. Fî Ah. EtfâlÝ`l-Müslimin, s. 85; Birgivî bu konuyu iþledikten sonra, vasiyyet etmeden ölenlerin berzahta konuþamayacaklarým ve berzah ehlinin sorularýna cevap veremeyeceklerini ilave eder. (bkz. a.g.e, s. 85.)
20- Ýbnu`l-Kayyim, a.g.e, s. 19; Rodosîzâde, a.g.e. v. 25 a.
21- Rodosîzâde, a.g.e. v. 7 b.
22- Ibnu`l-Kayyim, a.g.e, s. 12.
23- Hasan el-`Idvî, a.g.e, s. 16, Mýsýr, 1316.
24- Ayný eser, a. yer.
25- Ibnu`l-Kayyim, a.g.e, s. 7; Rodosîzâde, a.g.e, v, 8 b.
26- Zuhruf, 43/45. `
27- bkz. Ibn Kesir, Tefsir, c. IV, s. 129.
28- bkz. Abdullah Siracuddin, a.g.e, s. 109-110.
29- Bu husustaki hadisler için bkz. Buhârî, Sahih, Salât, l, c. I, s. 91-92; Enbiyâ, 5, c. IV, s. 106-107; Müslim.Sahih.lman, 74, c.I,s.l48; Fezâil,42,c.IV,s.l845; Nesâî, Sünen, Kýyâmu`1-Leyl, 15, c. m, s. 215; A-b. Hanbel, Müsned, c. ffl, s. 120, 248; c. V. s. 59,143.
30- Ebu Davud, Sünen, Sünne, 17, c. W, s. 226.
31- bkz. Abdullah Siracuddin, a.g.e, s. 110-113.
32- Ibnu`l-Kayyim, a.g.e, s. 8; Rodosîzâde, a.g.e, v. 8 b; Vücûdî, Muhammed b. Abdulaziz, Ahvâl-i Alem-i Berzah, v. 9 a, elyazma, ist. Süleymaniye.Küt. Halef Ef. Böl. Nr. 237.
33- Ibnu`l-Kayyim, a.g.e, s. 29; Rodosîzade, a.g.e, v. 39 b.
34- Erzurumlu ibrahim Hakký, Mârifetname, c. I, s. 60